Gözleri Olmayan Bir Yazılımcının Gözünden: NVDA ile Kod Yazmak ve Web Erişilebilirliği
Görme engelli bir geliştirici olarak kod editörlerini, terminali ve ekran okuyucu (NVDA) kısayollarını nasıl kullandığım; web geliştiricilerinin en sık yaptığı erişilebilirlik hataları ve gerçek WCAG standartları.
Bir yazılımcı olarak bana en sık sorulan sorulardan biri şudur: 'Ekranı görmeden nasıl kod yazabiliyorsun, hata ayıklama (debugging) sürecini nasıl yönetiyorsun?' Birçok insan için bilgisayar ekranı; renkler, butonlar ve grafiklerden ibarettir. Ancak görme engelli bir geliştirici için bilgisayar, kulaklıktan saniyede yüzlerce kelime hızında akan bir ses ve klavyenin altındaki tuş kombinasyonlarının oluşturduğu bir dünyadır. İşte bu dünyadaki en büyük yoldaşım, açık kaynaklı ekran okuyucu programı olan NVDA (NonVisual Desktop Access)...
Kod yazarken Visual Studio Code veya hafif metin editörleri kullanıyorum. NVDA, imlecin bulunduğu satırdaki her karakteri, girintiyi (indentation) ve parantez kapanışlarını bana sesli olarak okuyor. Örneğin Python yazarken girinti seviyeleri hayati önem taşır; ekran okuyucumun '4 boşluk' veya 'sekme' uyarıları benim gözüm kulağım olur. Terminalde komut çalıştırırken çıktıyı dinlemek, derleyici hatalarını (compiler errors) satır satır analiz etmek ve Git ile versiyon kontrolü yapmak, aslında tamamen klavye hakimiyeti ve konsantrasyon meselesidir.
Fakat madalyonun diğer yüzünde, web geliştiricilerinin sıklıkla unuttuğu veya göz ardı ettiği 'Erişilebilirlik' (Web Accessibility) gerçeği var. İnternetteki binlerce siteyi gezerken ekran okuyucumun bana sadece 'Düğme', 'Bağlantı 15' veya 'Adsız grafik' dediğini duyuyorum. Geliştirici, bir butona ikon yerleştirmiş ancak 'aria-label' tanımlamamış; bir açılır menü yapmış fakat klavyenin Tab tuşuyla odaklanılamıyor (focus verilemiyor); form alanlarına label koymamış. O an, o web sitesi görme engelli bir kullanıcı için tamamen kapalı bir kutuya dönüşüyor.
Web erişilebilirliği (WCAG kuralları), engelli bireylere bir lütuf veya ekstra bir özellik değil, dijital dünyada temel bir insan hakkıdır. Üstelik erişilebilir kod yazmak sanıldığı kadar zor değildir: Doğru HTML5 anlamsal etiketlerini (header, main, nav, article, footer) kullanmak, başlıklarda hiyerarşik bir sıra (h1 -> h2 -> h3) izlemek, form elemanlarını id ve for ile birbirine bağlamak ve butonlara açıklayıcı metinler vermek işin %90'ını çözer. Erişilebilir bir site, sadece görme engelliler için değil, Google arama motoru botları (SEO) ve klavye kullanan herkes için mükemmel bir deneyim sunar.
Teknoloji, engelleri kaldırmak için vardır; yeni engeller yaratmak için değil. Bir geliştirici olarak yazdığım her satır kodda ve Batman Belediyesi için geliştirdiğim sesli anons projelerinde bu felsefeyi merkezde tutuyorum. Kod yazan her meslektaşıma çağrımdır: Geliştirdiğiniz web sitelerini veya uygulamaları bir gün gözlerinizi kapatıp sadece klavye ve bir ekran okuyucu ile kullanmayı deneyin. O an yazılımın gerçek gücünü ve erişilebilirliğin hayati değerini çok daha derinden hissedeceksiniz.